inloggen

biografie: Gerrit Achterberg

[1905 – 1962]

 

In  1905 werd in de koetsierswoning bij kasteel Sandenburg in Nederlangbroek (Utrecht) Gerrit Achterberg geboren. Hij was de derde zoon van Hendrik Achterberg en Pietje van de Meent die al twee jongens hadden gekregen en later nog een jongen en vijf meisjes zouden krijgen.

Op zijn vijfde jaar viel Achterberg van een hoge trap en was een paar dagen bewusteloos, wat hem op zijn zestiende nogmaals overkwam.

Gerrit ging naar de openbare lagere school –  met een christelijke inslag - te Nederlangbroek. Achterberg ging verder leren voor onderwijzer en zat vanaf 1920 op de christelijke Jan van Nassaukweekschool in Utrecht. Achterberg had goede cijfers behalve voor gedrag en vlijt. Tijdens de vierjarige opleiding woonde Achterberg twee jaar op kamers bij zijn oom en tante Schoonheim. Door het werk van zijn oom te volgen deed Achterberg voldoende vakkennis op voor het schrijven van zijn bundel 'Ballade van de gasfitter'(1953).

 

In 1924 deed Achterberg met succes onderwijzersexamen. Hij werd aangenomen op de Bijzondere Lagere School voor Hervormd Christelijk Onderwijs te Opheusden. De mensen in het dorp vonden Achterberg een in zichzelf gekeerde man.

Gerrit Achterberg ontmoette Johanna Catharina van Baak (1908). Zij kregen een verhouding en verloofden zich. Enige tijd later ging die relatie uit en begon hij een verhouding met Bep van Zalingen (1909).

In 1927 moest Achterberg zich  melden in Amersfoort bij het zestiende regiment infanterie. Na een maand kreeg hij een herkeuring en werd afgekeurd wegens ‘zielsziekte’.

In deze tijd werden er gedichten van Achterberg gepubliceerd in  'De Gids', 'Opwaartsche Wegen', 'Groot Nederland' en 'Elsevier's Geïllustreerd Maandschrift'. Op school functioneerde Achterberg steeds slechter en hij had zijn hoofdakte nog steeds niet gehaald. Achterberg vond de literatuur  belangrijker dan zijn schoolwerk.

Achterberg kon in 1930 een baan krijgen in Den Haag aan de Paul Krugerschool.

 

Achterberg debuteerde officieel met de bundel 'Afvaart' in 1931. De critici vonden het werk vaag, eigenaardig maar ook zeer dichterlijk. Ze vonden een gelijkenis met het werk van A. Roland Holst en Leopold. In maart 1932 deed Achterberg belijdenis van het geloof in de Nederlandse Hervormde kerk. Achterberg raakte in een crisis door de tegenvallende verkoop van 'Afvaart' en de weigering van publikatie door 'de Gids'. Hij raakte in conflict met Bep en schreef minder. Langzaamaan vervreemdde Achterberg van de werkelijkheid. Hij depersonaliseerde. Hij worstelde met zichzelf. Toen Bep hem vertelde dat ze zwanger was, mishandelde hij haar. Bep verbrak de relatie toen bleek dat ze niet zwanger was.

 

Achterberg was nu eenzaam en schreef nauwelijks. Het schoolbestuur besliste dat Achterberg zich onder behandeling van een psychiater moest laten stellen.

In 1933 vraagt Achterberg ontslag aan, wat hem eervol wordt verleend. Achterberg koopt in Den Haag een pistool en gaat op zoek naar Bep met wie hij de relatie wil herstellen. Hij wordt door de politie gearresteerd en overgebracht naar de psychiatrische kliniek de Willem Arntszhoeve in Den Dolder.

 

In 1934 krijgt hij een baan als Ambtenaar derde klas bij de administratie van de Crisis Vee Centrale te Utrecht. In Utrecht leerde Achterberg Roelie van Es (1897) en haar dochter Bep kennen. Achterberg kreeg met haar een relatie en huurde bij haar een kamer. Achterberg schoot zonder duidelijk aanwijsbare oorzaak Roelie van Es neer en verwondde haar dochter.

 

Hij meldde zich zelf bij de politie en werd door de rechtbank in 1938 ter beschikking van de regering gesteld (TBR). Achterberg werd opgenomen in het Rijksasyl voor Psychopathen  te Avereest. Achterberg bleef schrijven en in 1939 kwam de bundel 'Eiland der ziel' uit. De kritiek was minder positief dan bij de bundel 'Afvaart'. Het was inmiddels 1940 geworden en Achterberg deed pogingen om vrij te komen. Tevens hield hij zich bezig met een nieuwe bundel 'Dead end'.

Achterberg zou opnieuw psychiatrisch worden onderzocht maar doordat Nederland inmiddels in de Tweede Wereldoorlog was betrokken werd dat uitgesteld en de TBR met twee jaar verlengd. De correspondentie met Marsman was gestopt door diens tragische dood. In 1941 ging het wat beter met de patiënt. Hij kreeg een herkeuring en publiceerde twee bundels Osmose (al gepubliceerde gedichten) en Thebe. Achterberg werd in 1941 overgeplaatst werd naar de Christelijke Rekkense Inrichting te Eibergen.

In 1943 ontmoette Achterberg zijn vroegere vriendin Cathrien van Baak. Zij kregen opnieuw een relatie. In  1944 verhuisde Gerrit naar een pleeggezin in het rustieke Neede, waar hij een gelukkige tijd zou hebben mede door de contacten met de plaatselijke notabelen. 

 

In juni 1946 trouwden Achterberg en Cathrien. In datzelfde jaar verschenen van zijn hand maar liefst vijf nieuwe bundels. ( 'Stof', 'Radar', 'Sphinx', 'Energie ' en 'Existentie'). In 1947 raakt Cathrien zwanger. Achterberg reageerde zeer emotioneel en moest een paar dagen in Rekken worden opgenomen. Het kind werd in augustus geboren maar leefde slechts een paar uur. Achterberg schreef hier een gedicht over: Kindergraf. Hij was zo graag vader geweest.

 

In de jaren 1947-1952 verschenen nog een aantal bundels waaronder 'Jezus schreef in 't zand' (1947), 'Hoonte' – een gebied in Neede -  (1949) en Mascotte (1950).

In 1949 ontving Achterberg voor 'Jezus schreef in 't zand' de P.C. Hooftprijs. Cathrien en hij  verhuisden in 1953 naar Leusden waar Gerrit Achterberg nog bijna negen jaar zou wonen. In 1952 werd de tbr-verklaring met twee jaar verlengd totdat deze in 1955 werd ingetrokken. 'Cenotaaf' verscheen in oktober 1953.

In 1954 ontving Achterberg voor 'Ballade van de gasfitter' de Poëzieprijs en in 1959 de Constantijn Huygensprijs voor zijn gehele werk.

In 1961 verscheen nog het 'Vergeetboek' en de verzamelbundel Cryptogrammen IV. 

Op zeventien januari 1962 overleed Gerrit Achterberg op zevenenvijftigjarige leeftijd aan een hartaanval.  Hij is  begraven in Leusden.

 

illustratie:

woonhuis van Achterberg in Neede.


Inzendingen van deze schrijver

31 resultaten.

Punt

gedicht
2,6 met 53 stemmen aantal keer bekeken 18.262
Het raam is dood aan deze kant. Het heeft geen andere kant. De wereld werd een wand, waartegen ik beweeg, een vlieg, een dunne veeg. De muren komen op mij toe; de zolder en de vloer: plat parallelopipedum, vertrapt lucifersdoosje en de put van Edgar Allan Poe. Gij nam...

Ichthyologie

gedicht
4,2 met 16 stemmen aantal keer bekeken 10.054
Er is in zee een coelacant gevonden, de missing link tussen twee vissen in. De vinder weende van verwondering. Onder zijn ogen lag voor ’t eerst verbonden de eeuwen onderbroken schakeling. En allen die om deze vis heenstonden voelden zich op dat ogenblik verslonden door de miljoenen...

Kerstmis

gedicht
2,3 met 135 stemmen aantal keer bekeken 27.244
Klokken haalden mij uit de slaap vandaan: Kerstmis over Den Haag om middernacht. Hij, die ik dagelijks te wezen dacht, trok uit mij weg en kwam alleen te staan. Ik keek tegen mijn eigen leven aan, alsof een ander het had doorgebracht. Een lege helderheid betrok de wacht tussen mij en het...

Bloemen

gedicht
3,4 met 18 stemmen aantal keer bekeken 10.059
Bloemen, waarin wij bloeien zonder bodem, zijn onze leden in elkaar gevouwen en ons gelaat is niet meer te benoemen. Wij worden koning in elkanders bloed. Gronden, in schemering gehouden, met wind en eenzaamheid gevoed, vlijen zich open, horizonnen wijken en worden afgesponnen, er...

Thebe

gedicht
3,6 met 53 stemmen aantal keer bekeken 47.631
Met leven toegerust voor beiden, liep ik vannacht de gangen in, die naar u leiden. Het ondergronds geburchte droeg een stilte, die met tegenzin mijn tred verdroeg. De muren stonden als verzadigd van ruige schimmel; lucht en licht, voorgoed beschadigd, beten mij uit; de wil alleen bij u...

Bekering

gedicht
3,5 met 39 stemmen aantal keer bekeken 15.359
Gij hebt het hoog geheim doorbroken, Heere Jezus Tussen ons en den Vader, naar Uw Woord mogen wij zonder zonde zijn en nieuwe wezens wat er ook in ons leven is gebeurd. Ik deed van alles wat gedaan kan worden, het meest misdadige - en was verdoemd. Maar Gij hebt God een witte naam...

Droomlot

gedicht
3,5 met 13 stemmen aantal keer bekeken 2.082
Je toonde me vannacht de kamers weer; geheel dezelfde. 't Werd de eerste keer dat ik ze zag van duizend malen meer. Jij was toen nog mevrouw en ik meneer. We stonden waar wij later zouden leven. Er was nog niets over ons heen geweven. Zo is het tussen ons een tijd gebleven en...

LIBERTY

gedicht
4,0 met 4 stemmen aantal keer bekeken 1.581
Soms, in een etalage, komt gij voor, tussen geslachtgenoten opgesteld. beskleed met nieuwe kleren en vermeldt het kaartje op uw borst de prijs waarvoor. Dan weet ik weer hoeveel ik u behoor. Het enige wat in mijn leven geldt wordt binnen op de toonbank neergeteld. Wij gaan er samen...

Eine Kleine Nachtmusik

gedicht
3,0 met 11 stemmen aantal keer bekeken 3.289
Terwijl hij onder de vleugel sliep alsof geen morgen hem meer riep, begonnen zacht op 't wit en zwart van 't doodstil glanzend mechaniek de snelle maten van het lied dat in zichzelf verdronken sliep, dat in zichzelf verzonken zag naar wie het riep met klare, jubelende kracht. Haastig...

Verzoendag

gedicht
4,0 met 12 stemmen aantal keer bekeken 4.213
Het heilige gebeurt. Ik heb geraakt grenzen van God en mens en dier. Voorhangsel scheurt. Het heilige is hier. Het heilige der heiligen ontwaakt. Ik word geheel met u gelijk gemaakt. Leven en dood staan niet meer op een kier. De wanden draaien open van de vier hemelgewesten. Gij zijt...

Maria

gedicht
4,2 met 10 stemmen aantal keer bekeken 3.274
Toen ik ingeslapen was in zonneglas, in zonneglas, waarvan de kamer was - een ongeboren diamant van glinstervliezen, ingekeken door ongestoorde moederogen - heb ik haar lichaam weergezien: een licht met het vermogen Te kunnen worden kind of ster en nu ik me heb bewogen moet er een droom...

Verschijning

gedicht
3,7 met 10 stemmen aantal keer bekeken 5.050
Terwijl het regent tussen u en mij is elke afstand bezig te vermind'ren. Ieder figuur aanschouwt zijn overzij zonder zich door de stof te laten hind'ren. En vage sluiers nemen omtrek aan. Een omgekeerde orde is op handen. Ik zie uw ogen in de regen branden. Om mijn gelaat liggen uw natte...

DIRECTEUR

gedicht
4,0 met 11 stemmen aantal keer bekeken 10.439
Vanmorgen heb ik hem zien fietsen door de lanen. Zijn bril flikkerde in de zon. Er schoot een scherpte door mijn ingewanden, omdat hij mij gevangen houden kan zolang hij wil, want duizend wegen leiden naar Rome, één verkeerd gekozen woord staat nog dezelfde avond in 't rapport en blijft...

Vers

gedicht
3,5 met 11 stemmen aantal keer bekeken 4.398
Wat is dit een zoete verbintenis, u en de dood en ik. Dat liefde er niets bij heeft ingeboet, te geraken tot deze rust. Nu al de vuren zijn geblust, gaan we over de zachte as en denken wat geleden moest, voor ieder tevreden was. ------------------------ uit: De Gids (1928)

Standbeeld

gedicht
4,2 met 6 stemmen aantal keer bekeken 5.430
Een lichaam, blind van slaap, Staat in mijn armen op. Ik voel hoe zwaar het gaat. Dodenpop. Ik ben een eeuwigheid te laat. Waar is je hartenklop? De dikke nacht houdt ons bijeen en maakt ons met elkaar compact. ‘Om Godswil laat me niet los, mijn benen zijn geknakt’, fluister je aan...

KLANKBORD

gedicht
4,6 met 13 stemmen aantal keer bekeken 5.023
Tegen het klankbord van de nacht bewegen nog uw woorden. Al wat gij hebt gezegd is blijven leven in akkoorden, die ik alleen in donker tref, wanneer de stilten horen, die tussen ons staan opgericht.

Passage

gedicht
3,9 met 7 stemmen aantal keer bekeken 6.819
Den Haag, stad, boordevol Bordewijk en van Couperus overal een vleug op Scheveningen aan, de villawijk die kwijnt en zich Eline Vere heugt. Maar in de binnenstad staan ze te kijk, deurwaardershuizen met de harde deugd van Katadreuffe die zijn doel bereikt. Ik drink twee werelden in ene...

De dichter is een koe

gedicht
4,3 met 64 stemmen aantal keer bekeken 17.131
Gras... en voorbij het grazen lig ik bij mijn vier poten mijn ogen te verbazen, omdat ik nu weer evengrote monden vol eet zonder te lopen, terwijl ik straks nog liep te eten, ik ben het zeker weer vergeten wat voor een dier ik ben - de sloten kaatsen mijn beeld wanneer ik...

Komaf

gedicht
2,5 met 104 stemmen aantal keer bekeken 34.902
Vertoeven in familie voor een keer. Wij zitten om de tafel bij elkaar. Hetzelfde woordgebruik en handgebaar komen nog altijd op hetzelfde neer. Ik mag wel oppassen of ben alweer geworteld en voortdurend in gevaar dupe te worden van de evenaar die alles afweegt op een vast weleer. Ik wil...

Hoonte

gedicht
4,4 met 16 stemmen aantal keer bekeken 8.709
Vlak voor de ramen staat het boomtheater. Insecten trekken strepen langs de ruit en vlinders buit'len om elkanders buit. Een dikke duif vliegt in de groene krater van bladeren, een duiker onder water, en komt er later even oud weer uit. Het leven, tegen dit decor gestuit, wordt...

Kindergraf

gedicht
3,4 met 69 stemmen aantal keer bekeken 47.648
Hier ligt het grafje met de zoden glad. Het is het sluitstuk na een kort ontwaken: een meter aarde om gelijk te maken, wat voor een ogenblik verheffing had tegen een moederarm, niet meer dan dat. En beide armen langs het lichaam slaken en denken, denken: waar moet ik geraken met...

Zestien

gedicht
3,2 met 116 stemmen aantal keer bekeken 38.718
I laat mij aan u ontstaan, wezen van zestien jaar. Ik heb nog niet geleefd dan enkel maar om dood te gaan, als ik mijn naam niet heb gegrift onder het vers, dat in u ligt. Het vangt met deze strofe aan. II Wezen buiten de wet. Afspraken met sterren en eigen leden voor eeuwig en...

Slagveld

gedicht
2,9 met 233 stemmen aantal keer bekeken 70.076
De schemer valt als grond. In Holland loopt een hond. Een hond met lange tanden. Er gaat door alle landen een grote zwarte hond. Wij liggen in het rond. Niet langer van elkander. Wat ons tesamen bond stierf tussen onze tanden. De schemer valt als...

Zwarte lente

gedicht
3,3 met 49 stemmen aantal keer bekeken 21.613
In de zon is de dood begonnen. Hij heeft het zoete vreten aangevangen. De warme velden worden donker overronnen. Wij lopen nu met vrome voeten over naakte wegen en zijn van zijne majesteit doorzegen. Ergens is er een onderspit gedolven. En iedere vrouw is ons genegen haar bloed te mengen...

Werkster

gedicht
4,2 met 48 stemmen aantal keer bekeken 17.654
Zij kent de onderkant van kast en ledikant, ruwhouten planken en vergeten kieren, want zij behoort al kruipend tot de dieren, die voortbewegen op hun voet en hand. Zij heeft zichzelve aan de vloer verpand om deze voor de voeten te versieren van dichters, predikanten, kruidenieren, want er...

Grafschrift

gedicht
3,8 met 51 stemmen aantal keer bekeken 13.557
Van dood in dood gegaan, totdat hij stierf. De namen afgelegd, die hij verwierf. Behoudens deze steen, waarop geschreven: de dichter van het vers, dat niet bedierf. -------------------------------------------- uit 'Osmose'

SCHAATSENRIJDER

gedicht
4,6 met 71 stemmen aantal keer bekeken 28.950
Over zijn strenge cirkels heengebogen eigent hij zich de middelpunten toe Hun trots bezit staat in zijn harde ogen Hij wordt de mathematica niet moe waarmee elk nieuw uitvieren zich voltrekt om elke nieuwe inkeer op te vangen Zie hem in rustige beslissing hangen boven het tijdeloze dat hij...

Deïsme

gedicht
3,7 met 144 stemmen aantal keer bekeken 47.403
De mens is voor een tijd een plaats van God. Houdt geen gelijkteken nog iets bijeen, dan wordt hij afgeschreven op een steen. De overeenkomst lijkt te lopen tot deze voleinding, dit abrupte slot. Want God gaat verder, zwenkend van hem heen in zijn miljoenen. God is nooit alleen. Voor gene...

Vervulling

gedicht
4,5 met 29 stemmen aantal keer bekeken 26.179
Het beste van voor jaren dringt vanavond tot mij door. Al je gewone vragen vinden weer gehoor. Regent het. Ja het regent. Goede nacht. Laten we nu gaan slapen, zeg je zacht. Wij luisteren en liggen. Wind beweegt het raam. Blijf zo maar liggen, zeg ik, en ik noem je naam. Alles wat antwoord is...

Arbeidsvermogen van plaats

gedicht
3,5 met 15 stemmen aantal keer bekeken 10.017
Gij zijt aan mij gebonden met het al. Elke steen bezit uw val en ieder cijfer uw getal; de mededeling uw verhaal; tong uw taal; de veelheid uw geval. Gij hoopt u in mij op met doodgewicht aan regendrop. Iedere vleugel heft u op.
Meer van deze schrijver...